Nhìn thị trường lao động khi chọn ngành mà không chạy theo ngành hot

Nên dùng thông tin thị trường lao động như một bộ lọc thứ hai sau sở thích và năng lực: loại bớt những ngành có đầu ra quá hẹp so với kỳ vọng của bạn, và ưu tiên những ngành rèn kỹ năng dùng được ở nhiều công việc. Không nên chọn ngành chỉ vì năm đó nhiều người nói ngành ấy “hot”, vì bốn năm sau thị trường có thể đã khác và số người tốt nghiệp ngành đó cũng tăng vọt.

Bài viết đi qua cách đọc tín hiệu thị trường đúng cách: nhìn xu hướng nhiều năm, nhìn kỹ năng thay vì tên ngành, tìm nguồn tin đáng tin, và tự kiểm tra bằng cách nói chuyện với người đang làm nghề.

Vì sao ngành hot là cái bẫy

Một ngành trở thành “hot” thường vì vài năm gần đây nhu cầu tuyển dụng tăng nhanh và thu nhập khởi điểm hấp dẫn. Khi thông tin này lan rộng, số thí sinh đăng ký tăng mạnh, nhiều trường mở thêm ngành, chỉ tiêu tăng. Bốn đến năm năm sau, lượng sinh viên tốt nghiệp ngành đó đổ ra thị trường cùng lúc, trong khi nhu cầu có thể đã chững lại.

Điều này không có nghĩa là tránh mọi ngành đang được quan tâm. Nó có nghĩa là đừng dùng độ hot làm lý do chính. Nếu bạn thật sự thích và có năng lực với ngành đó, sự cạnh tranh không đáng sợ. Nếu bạn chọn chỉ vì nghe nói lương cao, bạn sẽ cạnh tranh với những người vừa thích vừa giỏi.

Đọc xu hướng nhiều năm thay vì một năm

Thay vì hỏi ngành nào đang cần nhiều người, hãy hỏi những lĩnh vực nào đang tăng trưởng đều trong nhiều năm và có lý do bền vững: dân số già đi kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khoẻ, chuyển đổi số kéo theo nhu cầu dữ liệu và an toàn thông tin, sản xuất công nghiệp kéo theo nhu cầu kỹ thuật và quản lý chất lượng, chuyển dịch năng lượng kéo theo nhu cầu kỹ thuật điện và môi trường.

Những xu hướng có gốc rễ trong dân số, công nghệ và chính sách dài hạn thường bền hơn những trào lưu do truyền thông tạo ra. Một ngành nằm trên một xu hướng như vậy và hợp với bạn là lựa chọn an toàn hơn một ngành chỉ hot trên mạng xã hội.

• Dân số và nhu cầu chăm sóc sức khoẻ
• Chuyển đổi số, dữ liệu, an toàn thông tin
• Sản xuất, kỹ thuật, quản lý chất lượng
• Năng lượng và môi trường

Nhìn kỹ năng, không chỉ nhìn tên ngành

Thị trường lao động trả tiền cho kỹ năng chứ không trả tiền cho tên ngành trên bằng. Hai sinh viên cùng ngành có thể có đầu ra rất khác nhau tuỳ kỹ năng họ tích luỹ. Vì vậy hãy hỏi ngành này rèn cho mình những kỹ năng gì: phân tích số liệu, lập trình, viết và thuyết trình, thiết kế, làm việc với máy móc, đàm phán, quản lý dự án.

Những kỹ năng chuyển đổi được giữa nhiều ngành, như phân tích, giao tiếp bằng văn bản, ngoại ngữ, sử dụng công cụ số, là tấm đệm an toàn khi thị trường thay đổi. Một ngành rèn tốt các kỹ năng này giúp bạn có đường lui nếu sau này muốn chuyển hướng.

• Phân tích số liệu và tư duy định lượng
• Viết, trình bày, thuyết phục
• Ngoại ngữ đủ dùng trong công việc
• Công cụ số của ngành

Những nguồn thông tin nên tin

Nguồn đáng tin gồm các báo cáo thị trường lao động của cơ quan nhà nước và tổ chức nghiên cứu, báo cáo việc làm sinh viên tốt nghiệp mà nhiều trường công bố theo quy định, và tin tuyển dụng thật trên các trang việc làm. Mỗi nguồn có giới hạn riêng, nên đọc kết hợp.

Hãy cẩn trọng với các bài viết liệt kê “top ngành lương cao” không nêu nguồn số liệu, các quảng cáo tuyển sinh hứa hẹn việc làm chắc chắn, và các con số trung bình không nói rõ đo trên nhóm nào. Một con số không có nguồn chỉ là ý kiến.

Tự kiểm tra bằng tin tuyển dụng

Một bài tập đơn giản: lên vài trang tuyển dụng lớn, tìm các vị trí mà ngành bạn quan tâm dẫn tới, đọc kỹ mô tả công việc và yêu cầu. Bạn sẽ thấy nhà tuyển dụng thật sự cần gì: bao nhiêu năm kinh nghiệm, công cụ nào, chứng chỉ nào, ngoại ngữ ra sao.

Bài tập này giúp bạn hình dung công việc hằng ngày cụ thể hơn bất kỳ bài giới thiệu ngành nào. Nó cũng cho bạn danh sách kỹ năng cần tích luỹ trong bốn năm đại học, để không phải tới năm cuối mới chạy theo.

• Chọn năm đến mười tin tuyển dụng thật
• Ghi các yêu cầu lặp lại nhiều lần
• Đối chiếu với chương trình đào tạo của ngành
• Lập danh sách kỹ năng cần tự học thêm

Nói chuyện với người đang làm nghề

Không gì thay được một cuộc trò chuyện ba mươi phút với người đã làm nghề vài năm. Hỏi họ một ngày làm việc trông thế nào, điều gì họ thích và không thích, ngành có đang thay đổi không, và nếu được chọn lại họ có chọn ngành này không.

Hãy hỏi ít nhất hai người ở hai vị trí khác nhau để tránh góc nhìn một chiều. Người thân, thầy cô, cựu học sinh của trường là những đầu mối dễ tiếp cận nhất.

Ngành có đầu ra hẹp: chọn khi nào

Có những ngành đầu ra hẹp nhưng sâu: số vị trí không nhiều nhưng người giỏi rất được trọng dụng. Với những ngành này, câu hỏi then chốt là bạn có đam mê đủ lớn để trở thành người giỏi trong một nhóm nhỏ không.

Nếu câu trả lời là có, hãy chọn và chuẩn bị kỹ năng phụ để mở rộng lựa chọn. Nếu chưa chắc, có thể chọn ngành rộng hơn và đi sâu dần qua chuyên ngành hoặc sau đại học.

Kết hợp ba bộ lọc thành một quyết định

Bộ lọc thứ nhất là sở thích và năng lực, quyết định bạn có học bền không. Bộ lọc thứ hai là xu hướng thị trường dài hạn và kỹ năng ngành rèn được, quyết định bạn có việc làm không. Bộ lọc thứ ba là chi phí và điều kiện gia đình, quyết định bạn có học hết được không.

Ngành nào đi qua được cả ba bộ lọc là ứng viên tốt cho danh sách nguyện vọng. Ngành chỉ qua một bộ lọc nên được cân nhắc lại. Quy định tuyển sinh từng năm có thể làm thay đổi điều kiện xét tuyển, vì vậy luôn kiểm tra thông báo chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo và đề án tuyển sinh của trường.

Một kế hoạch bốn năm theo kỹ năng

Sau khi đã chọn ngành, hãy biến thông tin thị trường thành kế hoạch học tập. Năm nhất tập trung nền tảng và ngoại ngữ. Năm hai chọn một hai công cụ số quan trọng của ngành và luyện cho thành thạo. Năm ba tìm thực tập bán thời gian hoặc dự án thật để có sản phẩm trong hồ sơ. Năm tư chuẩn bị chứng chỉ cần thiết và xây dựng hồ sơ xin việc có minh chứng cụ thể.

Kế hoạch này không cố định; mỗi năm nên rà lại tin tuyển dụng một lần để điều chỉnh. Thị trường thay đổi, người chuẩn bị theo kỹ năng sẽ điều chỉnh nhanh hơn người chỉ dựa vào tên ngành trên tấm bằng.

Câu hỏi thường gặp