Con muốn một ngành, bố mẹ muốn ngành khác: cách bàn để ra quyết định chung

Gần như năm nào, mùa đặt nguyện vọng cũng có những bữa cơm căng thẳng. Con muốn học thiết kế, bố muốn con học kế toán. Con muốn vào sư phạm, mẹ sợ lương thấp. Con muốn lên thành phố, ông bà muốn con học gần nhà. Thường thì sau vài lần tranh luận, một bên nhượng bộ trong ấm ức — và cái giá của sự ấm ức đó trả dần trong bốn năm đại học.

Bài này không đứng về phía con hay phía bố mẹ. Nó đưa ra một cách bàn bạc có trình tự, để cả hai bên nói được điều mình thực sự lo và cùng nhìn vào cùng một bộ dữ liệu.

Bất đồng thật nằm ở nỗi lo, không phải ở tên ngành

Khi bố mẹ nói “học kế toán đi”, ít khi họ yêu kế toán. Họ đang nói “bố mẹ sợ con ra trường không có việc”. Khi con nói “con chỉ muốn học thiết kế”, phía sau thường là “con sợ phải sống bốn năm với thứ con ghét”. Hai nỗi lo này đều chính đáng, và chúng không loại trừ nhau.

Bước đầu tiên, trước khi bàn ngành nào, là để mỗi người viết ra giấy ba nỗi lo lớn nhất của mình về tương lai của con. Không viết tên ngành, chỉ viết nỗi lo. Ví dụ:

• Phía bố mẹ: ra trường thất nghiệp; học xa không ai lo; ngành không ổn định thu nhập; con chọn theo bạn bè.
• Phía con: học ngành không hợp sẽ chán, học kém; không được làm điều mình giỏi; bị so sánh với anh chị họ.

Đặt hai tờ giấy cạnh nhau, cả nhà thường bất ngờ: có những nỗi lo trùng nhau, và có những nỗi lo giải quyết được mà không cần đổi ngành.

Một buổi bàn có trình tự

Đừng bàn chuyện chọn ngành trong bữa cơm, khi có khách, hay ngay sau khi có điểm thi thử. Chọn một buổi tối cuối tuần, tắt tivi, có giấy bút. Một trình tự đơn giản:

1. Mười phút mỗi bên nói, bên kia chỉ nghe. Không ngắt lời, không phản bác. Người nghe ghi lại ý chính và đọc lại cho người nói xác nhận “có phải ý bố là thế này không”.
2. Gọi tên các nỗi lo chung. Thường là: con có việc làm, con được làm việc phù hợp, gia đình lo được chi phí.
3. Liệt kê những gì chưa biết. Ngành thiết kế ra làm gì, thu nhập ban đầu ra sao, học ở đâu, học phí bao nhiêu. Phần lớn tranh luận kéo dài vì cả hai bên đang đoán.
4. Chia việc đi tìm hiểu trong hai đến ba tuần, rồi hẹn buổi bàn tiếp theo.

Kết thúc buổi đầu mà chưa chốt được gì là bình thường, thậm chí là tốt. Chốt vội trong lúc cảm xúc đang lên là cách dễ nhất để chọn sai.

Cùng nhau tìm dữ liệu, không ai giữ độc quyền thông tin

Bố mẹ thường dựa vào kinh nghiệm của người quen và hình ảnh nghề nghiệp từ thời mình còn trẻ. Con thường dựa vào mạng xã hội và bạn bè. Cả hai nguồn đều lệch. Hãy cùng tìm những nguồn mà cả hai bên chấp nhận:

• Chương trình đào tạo của ngành ở hai, ba trường: học những môn gì, năm cuối thực tập ở đâu. Cả nhà đọc chung sẽ thấy ngành đó thật ra là gì.
• Tin tuyển dụng thật cho vị trí mới tốt nghiệp của ngành đó, ở thành phố con định sống: yêu cầu gì, mô tả công việc thế nào. Lưu lại mười tin để đọc chung.
• Người đang làm nghề, tốt nhất là người đã đi làm từ ba đến mười năm. Mỗi bên giới thiệu một người. Hỏi họ một ngày làm việc thế nào, họ thích gì và mệt nhất ở đâu.
• Thông tin về việc làm sau tốt nghiệp mà trường công bố, nếu có — đọc kỹ cách họ tính tỷ lệ, vì mỗi trường tính một kiểu.

Khi cùng đọc một tin tuyển dụng, cuộc nói chuyện chuyển từ “bố nghĩ” và “con nghĩ” sang “cái tin này nói”. Đó là bước ngoặt quan trọng nhất.

Thử ngành trước khi đặt bốn năm vào đó

Con nói thích một ngành nhưng chưa từng làm thử thì cũng đang đoán, giống như bố mẹ. Trong vài tuần trước hạn đặt nguyện vọng, có thể thử ở mức nhỏ:

Điều cần quan sát không phải con làm giỏi hay dở ngay từ đầu, mà là con có muốn làm tiếp không khi phần thú vị qua đi và phần lặp lại bắt đầu. Bố mẹ cũng nhìn được điều này rõ hơn mọi lời hứa.

Khi tiền là ràng buộc thật, hãy nói thẳng con số

Không ít cuộc tranh luận về ngành học thật ra là tranh luận về tiền mà không ai nói ra. Bố mẹ ngại nói “nhà mình không lo nổi bốn năm ở thành phố”, nên chuyển thành “ngành đó không có tương lai”. Con nghe thấy sự phản đối với ước mơ, chứ không nghe thấy nỗi lo về khả năng chi trả. Kết quả là hai bên cãi nhau về một chuyện không phải chuyện chính.

Nếu tài chính là một phần của vấn đề, hãy đặt nó lên bàn bằng con số cụ thể: gia đình có thể dành bao nhiêu mỗi tháng, trong bao lâu, khoản nào có thể vay, khoản nào con có thể tự làm thêm. Sau đó cùng tra học phí và chi phí sống của từng phương án theo thông báo chính thức của trường. Khi con số đã rõ, có thể sẽ thấy ngành con muốn hoàn toàn khả thi ở một trường khác, ở chương trình đại trà thay vì chương trình chất lượng cao, hoặc với một học bổng cần chuẩn bị từ sớm. Cũng có thể thấy nó thật sự vượt quá khả năng — và khi đó con dễ chấp nhận hơn nhiều so với nghe một câu phủ định không có lý do.

Nói thẳng chuyện tiền với con tuổi mười bảy, mười tám không làm con tổn thương. Điều làm con tổn thương là cảm giác bị gạt đi mà không được biết vì sao.

Tìm phương án ở giữa, nhưng đừng ép phương án nửa vời

Có những phương án dung hoà được cả hai nỗi lo:

• Ngành con thích nhưng học ở trường có chương trình gắn với doanh nghiệp, thực tập bắt buộc — giảm lo về việc làm.
• Ngành bố mẹ muốn nhưng ở chuyên ngành gần với sở thích của con, ví dụ marketing số thay vì kế toán thuần, hay công nghệ giáo dục thay vì sư phạm truyền thống.
• Học ngành chính theo một hướng và đăng ký học thêm hoặc song ngành từ năm hai, nếu trường cho phép.
• Đặt nguyện vọng xen kẽ: nguyện vọng đầu là ngành con chọn, nguyện vọng sau là ngành dung hoà — với thoả thuận rõ ràng trước.

Điều cần tránh là phương án nửa vời mà không ai thích: một ngành “trung lập” chọn chỉ để chấm dứt tranh cãi. Thường thì đó là phương án mà cả con lẫn bố mẹ đều thấy thất vọng sau một năm.

Chốt quyết định và ghi lại điều đã thoả thuận

Khi đã đủ thông tin, cả nhà chốt lại bằng vài câu viết ra giấy. Nghe có vẻ trịnh trọng, nhưng nó tránh được câu “hồi đó con đã nói…” về sau. Nội dung nên gồm:

1. Ngành và thứ tự nguyện vọng đã chọn.
2. Lý do chính, bằng lời của cả hai bên.
3. Điều bố mẹ cam kết: hỗ trợ chi phí đến đâu, không nhắc lại chuyện cũ khi con gặp khó.
4. Điều con cam kết: học nghiêm túc ít nhất hết năm nhất, báo kết quả mỗi học kỳ.
5. Thời điểm xem lại: cuối năm nhất, nếu thật sự không hợp thì bàn chuyện chuyển ngành, học song ngành hoặc thi lại — trên cơ sở kết quả thật.

Điểm thứ năm làm giảm áp lực rất nhiều. Quyết định chọn ngành không phải không thể sửa; nhiều trường có quy định chuyển ngành, và đi làm rồi vẫn có văn bằng hai hay thạc sĩ để rẽ hướng. Biết có đường sửa, cả hai bên dễ chấp nhận rủi ro hơn.

Những câu nói nên tránh trong suốt quá trình

• “Bố mẹ nuôi con thì con phải nghe.” — Chấm dứt cuộc nói chuyện, không chấm dứt bất đồng.
• “Bố mẹ không hiểu gì đâu.” — Bỏ qua kinh nghiệm sống thật mà con chưa có.
• “Con nhà người ta học ngành đó giàu lắm.” — Một trường hợp không phải dữ liệu.
• “Ngành đó ra trường chỉ có thất nghiệp.” — Câu khẳng định không có nguồn, dễ khiến con phản ứng ngược.

Chọn ngành là quyết định của người sẽ học, nhưng không có nghĩa là quyết định một mình. Một cuộc bàn bạc đàng hoàng, có dữ liệu, có thử nghiệm và có điểm xem lại, giúp con bước vào đại học với sự ủng hộ của gia đình — thứ đáng giá hơn việc ai thắng trong cuộc tranh luận.

Câu hỏi thường gặp