Với phần lớn thí sinh, nên chọn ngành trước rồi mới chọn trường: ngành quyết định bốn năm bạn học gì và mười năm đầu bạn làm gì, còn trường quyết định môi trường và cách bạn học ngành đó. Chỉ nên đảo thứ tự khi bạn chưa rõ mình muốn gì và chọn một trường đa ngành cho phép chuyển ngành sau năm nhất.
Bài này đi qua lý do của thứ tự đó, những trường hợp ngoại lệ, và cách biến hai quyết định thành một danh sách nguyện vọng có lớp an toàn. Mọi quy định về số nguyện vọng, cách xét và mốc thời gian đều thay đổi theo năm, nên luôn đối chiếu với thông báo chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng đề án tuyển sinh của từng trường.
Vì sao ngành nên đi trước
Ngành học quyết định nội dung bạn tiếp xúc mỗi ngày trong bốn đến năm năm: môn học, kiểu bài tập, kỳ thực tập và những người bạn làm việc cùng. Một sinh viên học đúng ngành mình thích ở một trường bình thường thường bền bỉ hơn một sinh viên học ngành mình ghét ở một trường danh tiếng. Sự bền bỉ đó là thứ kéo theo điểm số, kỹ năng và các mối quan hệ nghề nghiệp sau này.
Trường học vẫn quan trọng, nhưng vai trò của nó là khuếch đại: trường tốt giúp người học đúng ngành đi nhanh hơn, nhưng hiếm khi cứu được người học sai ngành. Vì vậy câu hỏi đầu tiên nên là “mình muốn làm việc gì sau khi ra trường” chứ không phải “trường nào nghe oai nhất”.
- Ngành quyết định nội dung học và công việc đầu tiên
- Trường quyết định môi trường, mạng lưới và nguồn lực
- Học đúng ngành giúp người học bền bỉ qua những năm khó
- Tên trường hiếm khi bù được cho một ngành không hợp
Khi nào được phép chọn trường trước
Có những trường hợp chọn trường trước là hợp lý. Nếu bạn quan tâm nhiều lĩnh vực và chưa phân biệt được mình hợp với ngành nào, một trường đa ngành có năm đầu học đại cương và cho phép chọn chuyên ngành muộn sẽ cho bạn thêm thời gian khám phá. Một số chương trình đào tạo theo nhóm ngành hoặc khối ngành cũng cho phép phân ngành sau năm thứ nhất.
Một trường hợp khác là ràng buộc địa lý hoặc tài chính: gia đình chỉ có thể hỗ trợ khi bạn học gần nhà, hoặc bạn cần một trường có ký túc xá và học bổng nhất định. Khi đó tập trường khả thi đã bị thu hẹp từ trước, và việc chọn ngành diễn ra bên trong tập đó. Điều quan trọng là nhận ra mình đang ở trường hợp nào, đừng đảo thứ tự chỉ vì danh tiếng.
Ba câu hỏi để chọn ngành
Câu hỏi thứ nhất là bạn thích làm loại việc gì: làm với con người, với số liệu, với máy móc, với ý tưởng hay với vật liệu. Câu hỏi thứ hai là bạn mạnh ở môn nào và kiểu tư duy nào, dựa trên điểm thật qua nhiều năm chứ không chỉ một kỳ thi. Câu hỏi thứ ba là ngành đó dẫn tới những công việc nào và bạn có chấp nhận nhịp sống của những công việc đó không.
Ba câu hỏi này nên được trả lời bằng bằng chứng: nói chuyện với người đang làm nghề, đọc chương trình đào tạo chi tiết của ngành, xem môn học năm hai năm ba, thử một khoá học ngắn miễn phí. Cảm hứng từ một bộ phim hay một câu chuyện thành công là điểm khởi đầu tốt nhưng chưa đủ làm căn cứ.
- Loại việc bạn muốn làm mỗi ngày
- Môn học và kiểu tư duy bạn thật sự mạnh
- Những công việc mà ngành dẫn tới và nhịp sống đi kèm
Chọn trường trong nhóm đã lọc theo ngành
Khi đã có một hai ngành mục tiêu, hãy lập danh sách các trường đào tạo ngành đó. Với mỗi trường, đọc chương trình đào tạo chi tiết, số tín chỉ thực hành, điều kiện phòng thí nghiệm hoặc xưởng, các doanh nghiệp hợp tác thực tập và cơ hội trao đổi sinh viên. Hai trường cùng tên ngành có thể dạy rất khác nhau, một bên thiên lý thuyết, một bên thiên ứng dụng.
Tiếp theo xem các yếu tố đời sống: học phí và cách tăng học phí qua các năm, chi phí sinh hoạt tại thành phố của trường, ký túc xá, học bổng. Cuối cùng mới xem mức điểm trúng tuyển các năm trước để biết trường đó nằm ở lớp nào trong danh sách của bạn. Điểm chuẩn năm cũ chỉ mang tính tham khảo vì phụ thuộc số thí sinh, đề thi và chỉ tiêu từng năm.
- Chương trình đào tạo chi tiết và tỷ lệ thực hành
- Doanh nghiệp hợp tác, thực tập, trao đổi sinh viên
- Học phí, lộ trình tăng học phí, chi phí sinh hoạt
- Điểm trúng tuyển các năm trước để xếp lớp an toàn
Xếp danh sách nguyện vọng ba lớp
Một danh sách nguyện vọng tốt thường có ba lớp. Lớp mơ ước gồm những lựa chọn bạn rất muốn nhưng khả năng trúng tuyển không cao. Lớp vừa sức gồm những lựa chọn mà điểm của bạn tương đương mức trúng tuyển các năm trước. Lớp an toàn gồm những lựa chọn bạn chắc chắn đủ điều kiện và vẫn sẵn sàng theo học nếu trúng.
Thứ tự nguyện vọng thể hiện mong muốn thật của bạn, vì hệ thống xét theo thứ tự ưu tiên. Đừng đặt một lựa chọn mình không muốn học lên trên chỉ vì nó dễ đậu. Và đừng để lớp an toàn trống: một mùa tuyển sinh có thể biến động mạnh, mức trúng tuyển có thể tăng bất ngờ. Số lượng nguyện vọng tối đa và cách xét do quy chế từng năm quy định, kiểm lại trước khi đăng ký.
Những sai lầm hay gặp
Sai lầm phổ biến nhất là chọn ngành theo bạn bè hoặc theo trào lưu tuyển sinh năm đó. Một ngành “hot” năm nay có thể đông người học sau bốn năm. Sai lầm thứ hai là chỉ nhìn tên ngành mà không đọc chương trình, để rồi năm hai mới phát hiện ngành toàn môn mình không thích. Sai lầm thứ ba là bỏ qua chi phí, chọn trường ở thành phố xa mà gia đình khó kham nổi bốn năm.
Một sai lầm ít ai nói là quyết định thay cho con. Phụ huynh có kinh nghiệm và nên góp ý, nhưng người học bốn năm là học sinh. Một cuộc trò chuyện nghiêm túc, có số liệu chi phí và có thông tin ngành nghề, thường tốt hơn một quyết định áp đặt.
- Chọn theo bạn bè hoặc trào lưu một năm
- Không đọc chương trình đào tạo chi tiết
- Bỏ qua chi phí sinh hoạt bốn năm
- Phụ huynh quyết định thay hoàn toàn
Lịch làm việc gợi ý trong năm lớp mười hai
Đầu năm lớp mười hai nên chốt nhóm ngành quan tâm và tổ hợp môn hoặc phương thức xét tuyển phù hợp. Giữa năm là lúc đọc đề án tuyển sinh của các trường vừa công bố, tham gia ngày hội tư vấn, so sánh chương trình. Gần kỳ đăng ký, hoàn thiện danh sách ba lớp và kiểm lại từng điều kiện phụ như chứng chỉ ngoại ngữ, điểm học bạ, bài thi đánh giá năng lực nếu có.
Mốc cụ thể của từng việc thay đổi theo năm và theo từng trường, nên hãy lấy lịch chính thức trong thông báo của Bộ và đề án của trường làm chuẩn, ghi vào một bảng theo dõi chung cho cả gia đình. Một bảng đơn giản gồm tên trường, ngành, phương thức, điều kiện, hạn nộp và trạng thái là đủ để không bỏ sót.
Câu hỏi thường gặp
Nếu chưa biết thích ngành gì thì sao?
Hãy chọn trường đa ngành có năm đầu học đại cương hoặc đào tạo theo nhóm ngành, đồng thời dùng năm cuối phổ thông để thử các khoá học ngắn, nói chuyện với người làm nghề và loại dần những ngành không hợp.
Điểm chuẩn năm trước có dùng để chọn được không?
Dùng để ước lượng lớp an toàn, vừa sức hay mơ ước, nhưng không phải lời hứa. Điểm trúng tuyển thay đổi theo số thí sinh, đề thi và chỉ tiêu mỗi năm.
Có nên chọn ngành đang hot?
Chỉ nên chọn khi ngành đó hợp với sở thích và năng lực của bạn. Nhu cầu thị trường sau bốn năm có thể khác hiện tại.
Phụ huynh và con không cùng ý thì làm sao?
Ngồi lại với dữ liệu: chương trình đào tạo, chi phí, cơ hội việc làm, rồi để người học có tiếng nói quyết định vì đó là bốn năm của họ.
Bao nhiêu nguyện vọng là đủ?
Số tối đa do quy chế từng năm quy định. Quan trọng hơn số lượng là có đủ ba lớp mơ ước, vừa sức và an toàn, xếp theo đúng mong muốn thật.
